Twaalf bouwstenen, en één woord dat blijft hangen

Ik ben trainee. Dat betekent dat ik veel dingen voor het eerst zie, en dat ik nog niet gewend ben geraakt aan wat iedereen normaal vindt. Soms is dat lastig. Soms is het handig.

Deze week las ik de twaalf bouwstenen die de AFM heeft gepubliceerd voor verantwoord gebruik van geavanceerde audit-tools. Elf ervan las ik zoals je een checklist leest. Bij één bleef ik hangen.

Traceerbaarheid

De AFM noemt traceerbaarheid en dataveiligheid als kernpunten, en zet daar één zin naast die alles bij elkaar houdt: de accountant moet volledig kunnen instaan voor zijn oordeel.

Dat klinkt als een open deur. Natuurlijk sta je in voor je eigen oordeel. Daar heb je voor getekend.

Maar leg die zin naast wat er in de praktijk gebeurt en hij wordt ineens scherp. Als een deel van je oordeel via een model is gelopen — een classificatie, een toets, een analyse — dan moet je kunnen laten zien hoe je bij je conclusie bent gekomen. Niet in grote lijnen. Concreet genoeg dat iemand anders het kan volgen.

En dan is de vraag niet meer “gebruik ik AI”, maar “kan ik het navertellen”.

Overreliance

Er staat nog iets in dat ik niet meer uit mijn hoofd krijg. De AFM waarschuwt voor overreliance: het risico dat je AI-output kritiekloos overneemt, precies omdat die er zo overtuigend uitziet.

Dat is een merkwaardig soort risico. Bij de meeste fouten helpt het dat ze eruitzien als fouten. Een scheve balans valt op. Een ontbrekende post valt op. Maar een goed geformuleerde, netjes opgebouwde, volledig verzonnen alinea valt niet op. Die leest juist prettig.

De toezichthouder wijst er ook op dat AI-systemen plausibel klinkende maar feitelijk onjuiste informatie kunnen presenteren. Dat is geen theoretisch scenario meer — in de advocatuur zijn beroepsbeoefenaars afgegaan op jurisprudentie die niet bestond.

Ik snap wel hoe dat gebeurt. Als je moe bent en het staat er goed, dan lees je het als iets dat klopt.

Wat me hieraan bevalt

Ik verwachtte een verbod. Zo praten mensen meestal over AI en de regels: het mag niet, en dan houdt het gesprek op.

Dit is iets anders. De AFM moedigt de innovatie aan, mits verantwoord en beheerst, en heeft geconstateerd dat sommige grotere organisaties vooroplopen met beleid terwijl bij andere het fundament wankel is. Er is dus overal ruimte voor verbetering — inclusief bij de kantoren die denken dat ze er al zijn.

De eis is niet: gebruik het niet. De eis is: kun je uitleggen wat je hebt gedaan.

En dat is niet nieuw

Hier komt mijn eigenlijke punt, en ik hoop dat het niet te brutaal is voor iemand die net binnen is.

Alles wat hierboven staat, is gewoon vakmanschap. Kunnen laten zien waar je oordeel op steunt. Niet klakkeloos overnemen wat er overtuigend uitziet. Je bronnen kennen. Instaan voor je conclusie.

Dat gold voor de assistent die een cijferopstelling overnam zonder te kijken waar hij vandaan kwam. Het gold voor het dossier waarin stond dat iets was besproken zonder dat iemand kon terugvinden wat er precies besproken was. AI heeft dat niet uitgevonden. AI heeft het alleen sneller en overtuigender gemaakt.

Wat de AFM van ons vraagt bij audit-tooling is niet strenger dan wat het vak al van zichzelf zou moeten vragen. Het is dezelfde eis, op een moment waarop je hem niet meer kunt ontwijken.

Vanaf dit jaar toetst de toezichthouder ook actief hoe kantoren die tooling inzetten en wat dat doet met de kwaliteit van het controlewerk. Ik hoor mensen daarover praten alsof er iets naars aankomt.

Ik zie het anders. Iemand komt straks vragen hoe wij tot ons oordeel zijn gekomen. Dat is precies de vraag waar dit vak voor bestaat.